Sosyal Medyada Yalan Bilgi Paylaştınız: Her Yanlış Paylaşım Suç mu, Retweet de Ceza Getirir mi?
X, Instagram, Facebook, TikTok veya başka bir sosyal medya platformunda bir paylaşım gördünüz. Bir kamu kurumu hakkında, bir sağlık olayıyla ilgili, bir güvenlik iddiası konusunda veya kamu düzenini ilgilendiren başka bir meselede bilgiyi doğrulamadan paylaştınız. Sonra paylaşımın yanlış olduğu ortaya çıktı. Peki yalnızca yanlış bilgi paylaşmış olmak suç için yeterli midir? “Ben sadece retweet yaptım”, “Haberi doğru sandım”, “Paylaşımı daha sonra sildim” veya “Benim amacım insanları korkutmak değildi” savunmaları hukuken ne ifade eder?
Türk Ceza Kanunu’nun 217/A maddesi 2022 yılında yürürlüğe girdi ve bugün de yürürlüktedir. Maddeye göre, sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni veya genel sağlıkla ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli biçimde alenen yayan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Fail gerçek kimliğini gizleyerek veya örgüt faaliyeti kapsamında hareket ederse ceza ayrıca artırılır.
Bu nedenle sosyal medyada yanlış bilgi paylaşmak ile TCK m.217/A kapsamında suç işlemek aynı şey değildir. Kanun yalnızca “bilgi yanlış mıydı?” sorusuna bakmaz. Suçun oluşabilmesi için birden fazla unsurun aynı anda gerçekleşmesi gerekir.
İlk unsur, paylaşılan şeyin gerçeğe aykırı bir bilgi olmasıdır. Görüş, eleştiri, değer yargısı, siyasi kanaat veya kişisel yorum her zaman “bilgi” niteliğinde değildir. Örneğin “Bence bu karar çok yanlış” cümlesi ile “Şu şehirde 200 kişi öldü” şeklindeki somut olgu iddiası aynı hukuki nitelikte değildir. TCK m.217/A, esas olarak doğruluğu veya yanlışlığı objektif olarak değerlendirilebilen olgusal bilgi iddialarını hedefler. Anayasa Mahkemesi de düzenlemeyi incelerken suçun maddi ve manevi unsurlarının kanunda açık biçimde belirlendiğini kabul etmiştir.
İkinci unsur, bilginin kanunda sayılan alanlardan biriyle ilgili olmasıdır: ülkenin iç güvenliği, dış güvenliği, kamu düzeni veya genel sağlık. Her yanlış sosyal medya paylaşımı bu nedenle TCK m.217/A kapsamına girmez. Örneğin “Şu restoran Ankara’nın en iyisi” gibi yanlış veya abartılı bir paylaşım bu suçun konusu değildir. Buna karşılık “şehirde içme suyuna zehir karıştı”, “şu bölgede büyük saldırı oldu”, “bankalar yarın kapanıyor” veya “şu hastalık nedeniyle yüzlerce kişi öldü” gibi iddialar, içerik ve koşullara göre kamu düzeni veya genel sağlık alanına girebilir.
Üçüncü unsur, paylaşımın alenen yapılmasıdır. Kanun kişiden kişiye yapılan her özel iletişimi otomatik olarak suç saymaz. Aleniyet, bilginin belirsiz sayıda kişinin erişebileceği veya yayılabileceği şekilde paylaşılmasıyla ilgilidir. Açık sosyal medya hesabındaki gönderi, herkese açık video, geniş kitleli kanal veya benzeri yayınlar aleniyet bakımından daha kolay değerlendirilir.
Peki WhatsApp grubuna göndermek alenen yaymak sayılır mı?
Bunun tek ve otomatik cevabı yoktur. Beş kişilik kapalı aile grubuyla binlerce kişinin bulunduğu herkese açık Telegram kanalı aynı değildir. Grubun büyüklüğü, üyelerin belirli olup olmadığı, içeriğin yeniden paylaşılabilirliği ve mesajın fiilen kamuya erişilebilir hâle gelip gelmediği somut olayda değerlendirilir. TCK m.217/A bakımından temel mesele içeriğin “alenen” yayılıp yayılmadığıdır.
Dördüncü ve en kritik unsur ise özel kasttır. Kanun, kişinin sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratma saikiyle hareket etmesini aramaktadır. Bu çok önemli bir sınırlamadır. Kişi yanlış bilgi paylaşmış olabilir; fakat amacı kamuoyunu bilgilendirmek, haber vermek, tartışmaya açmak veya yanlış olduğunu bilmeden paylaşmaksa suçun manevi unsuru oluşmayabilir.
Yargıtay 8. Ceza Dairesinin 2023/4112 E., 2024/1966 K. sayılı kararı bu konuda çok önemlidir. Olayda bir gazeteci sosyal medya hesabından yanlış olduğu sonradan anlaşılan bir bilgi paylaşmış, daha sonra bilginin eksik veya hatalı olabileceğini fark ederek düzeltme mesajları yayımlamış, paylaşımı kaldırmış ve kamuoyundan özür dilemiştir. Yargıtay, bu davranışları ve kullanılan ifadeleri birlikte değerlendirerek kişinin sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratma saikiyle hareket etmediğini, haber verme hakkını kullandığını ve suçun unsurlarının oluşmadığını kabul etmiştir.
Bu karar bize şunu gösteriyor: Bir bilginin yanlış çıkması tek başına mahkûmiyet için yeterli değildir. Paylaşımı yapan kişinin amacı, bilgiyi nasıl elde ettiği, doğrulamak için ne yaptığı, yanlışlığı öğrendiğinde nasıl davrandığı ve paylaşımın genel bağlamı önemlidir.
Örneğin deprem sonrası bir kullanıcı “baraj patladı, herkes kaçsın” diye hiçbir kaynağı olmadan paylaşım yapıyor ve amacının panik yaratmak olduğu anlaşılıyorsa suç değerlendirmesi çok daha ciddi olur. Buna karşılık gazeteci sahadaki bir kaynağından aldığı bilgiyi doğru sanarak yayınlamış, birkaç dakika sonra hatayı fark edip düzeltmişse aynı hukuki değerlendirme yapılamaz.
Peki “Ben doğru olduğunu sanıyordum” demek tek başına yeterli midir?
Hayır. Mahkeme yalnızca kişinin sonradan söylediği bu cümleye bakmaz. Paylaşımın kaynağı, kişinin gerçekten doğrulama yapıp yapmadığı, bilginin açıkça mantıksız olup olmadığı, daha önce uyarılıp uyarılmadığı ve mesajlarının içeriği birlikte değerlendirilir.
Örneğin kişi sahte olduğu açık olan bir ekran görüntüsünü “Bunu yayalım, herkes korksun” mesajıyla paylaşmışsa sonradan “Doğru sandım” demesi inandırıcı olmayabilir.
Buna karşılık resmi kurumun yanlış anlaşılmaya açık açıklamasına dayanarak paylaşım yapmışsa kastın ispatı daha güç olabilir.
Bir başka unsur da bilginin kamu barışını bozmaya elverişli olmasıdır. Yanlış bilgi çok sınırlı, etkisiz veya kamu düzeni üzerinde hiçbir tehlike doğurmayacak nitelikteyse suçun objektif şartları tartışmalı olabilir. Kanun soyut biçimde her yanlış ifadeyi değil, kamu barışını bozabilecek nitelikteki bilgiyi cezalandırmaktadır.
Örneğin “yarın bütün bankalar kapatılacak, paranızı çekin” şeklindeki gerçeğe aykırı bir paylaşım, geniş kitleye ulaştığında bankalara yığılma yaratma potansiyeline sahip olabilir. Buna karşılık küçük ve anlamsız bir yanlışlık kamu barışını bozma elverişliliği taşımayabilir.
Peki retweet, repost veya story paylaşımı suç olabilir mi?
Evet, olabilir; çünkü suçun fiili gerçeğe aykırı bilgiyi alenen yaymaktır. Kişi bilgiyi kendisi üretmemiş olsa bile yeniden paylaşarak yayılmasına katkıda bulunabilir. Ancak burada da aynı unsurlar aranır: bilginin gerçeğe aykırı olması, kamu düzeni/genel sağlık gibi kanunda belirtilen alanla ilgili bulunması, kamu barışını bozmaya elverişli olması ve kişinin sırf endişe, korku veya panik yaratma saikiyle hareket etmesi gerekir.
Bu yüzden “Ben yazmadım, sadece retweet ettim” otomatik beraat sağlamaz; fakat “retweet yaptım diye kesin suç oluşur” demek de yanlıştır.
Paylaşımın yanında yapılan yorum da önemlidir. Bir kullanıcı yanlış haberi “Bu doğru mu?” diye şüpheyle paylaşmış olabilir. Başka biri ise “Herkes bunu yayınlasın, ortalık karışsın” diyerek paylaşabilir. Aynı içeriğin yeniden paylaşılması olsa da manevi unsur bakımından fark vardır.
Peki paylaşımı sonradan silmek suçu ortadan kaldırır mı?
Hayır. Paylaşım suçun bütün unsurlarıyla tamamlandıysa daha sonra silmek fiili geçmişe dönük olarak yok etmez. Ancak silme, düzeltme, özür ve yanlışlığı öğrendikten sonra yayılmayı engelleme çabası kişinin kastı bakımından son derece önemli olabilir.
Yargıtay’ın yukarıdaki kararında da paylaşımın kaldırılması ve düzeltme mesajları, failin halkta korku veya panik yaratma saiki taşımadığının değerlendirilmesinde önemli rol oynamıştır.
Bu nedenle yanlış bir bilgi paylaştığınızı fark ettiğinizde en kötü davranış “Nasıl olsa yayıldı” deyip bırakmaktır. İçeriği kaldırmak, açık düzeltme yapmak ve yanlış bilginin yayılmasını azaltmak hem toplumsal zarar hem de olası ceza dosyasındaki kast değerlendirmesi bakımından önemlidir.
Basın ve yayın yoluyla işlenmesi durumunda ayrıca TCK m.218 gündeme gelir. Bu maddede, TCK m.217/A dahil bazı suçların basın ve yayın yoluyla işlenmesi hâlinde cezanın yarı oranına kadar artırılabileceği düzenlenmiştir. Bununla birlikte haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamalarının suç oluşturmayacağı da açıkça belirtilmiştir.
Bu hüküm özellikle gazeteciler, internet haber siteleri ve geniş takipçili sosyal medya hesapları bakımından önemlidir. Haber verme hakkı sınırsız değildir; ancak yanlış çıkan her haber de otomatik olarak suç değildir.
Anayasa Mahkemesi, TCK m.217/A’nın iptali istemini 8 Kasım 2023 tarihli E.2022/129, K.2023/189 sayılı kararıyla reddetmiştir. Mahkeme, suçun unsurlarının kanunda yeterince açık düzenlendiğini ve kuralın kanunilik ilkesine aykırı olmadığını kabul etmiştir. Bununla birlikte karar kamuoyunda ve akademide ifade özgürlüğü bakımından yoğun biçimde tartışılmaya devam etmektedir.
Bu yüzden bugün itibarıyla “dezenformasyon suçu kaldırıldı” veya “AYM iptal etti” şeklindeki bilgiler doğru değildir. TCK m.217/A yürürlüktedir.
Bir başka önemli konu soruşturma usulüdür. TCK m.217/A, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun katalog düzenlemelerinde de ayrıca yer almaktadır. Bu nedenle soruşturma makamları bazı koruma tedbirleri bakımından maddenin özel konumunu dikkate alabilir.
Ancak sırf sosyal medya paylaşımı bulunduğu için otomatik olarak gözaltı, tutuklama veya mahkûmiyet gerektiği söylenemez. Her koruma tedbirinin kendi şartları vardır ve ölçülülük ayrıca değerlendirilmelidir.
Peki ekran görüntüsü delil olur mu?
Sosyal medya paylaşımının ekran görüntüsü soruşturmada delil olarak kullanılabilir; ancak tek başına her şeyi ispatlamayabilir. Hesabın kime ait olduğu, paylaşımın gerçekten o hesaptan yapılıp yapılmadığı, gönderinin tamamı, tarih ve saat bilgileri, hesabın ele geçirilip geçirilmediği ve paylaşımın bağlamı araştırılabilir.
Örneğin kişinin adıyla açılmış sahte hesap varsa, yalnızca profil ekranı kişinin paylaşımı yaptığı anlamına gelmez. IP, cihaz, hesap erişim bilgileri ve diğer dijital deliller önem kazanabilir.
Aynı şekilde yalnızca kırpılmış ekran görüntüsü yerine paylaşımın tamamının ve bağlantısının korunması önemlidir.
Kişi hesabını başkasının kullandığını ileri sürüyorsa bu da otomatik kabul edilmez. Hesabın erişim kayıtları, telefon incelemesi ve şifre paylaşımı gibi hususlar araştırılır.
Bir başka sık soru “Bir başkasının mesajını ekran görüntüsü olarak paylaşmak da yayma sayılır mı?” sorusudur. Eğer ekran görüntüsünün içindeki gerçeğe aykırı bilgi alenen yeniden dolaşıma sokuluyorsa yayma fiili gündeme gelebilir. Burada içeriği “çürütmek için” mi yoksa gerçekmiş gibi yaymak için mi paylaştığınız da önemlidir.
Örneğin “Bu bilgi yalandır, paylaşmayın” diyerek yanlış içeriği örnek gösteren kişi ile “Bakın kesin olmuş” diyerek yayan kişi aynı değildir.
Hiciv, mizah ve parodi de ayrıca değerlendirilmelidir. Açıkça mizah olduğu anlaşılan bir ifade ile gerçek haber gibi sunulan sahte bilgi aynı değildir. Ancak parodi görüntüsü altında insanların gerçek sanacağı biçimde bilgi yayılıyorsa olayın genel algısı incelenebilir.
Bir başka önemli ayrım, tahmin ile yanlış bilgi arasındadır.
“Bence yarın dolar 60 TL olur” bir öngörüdür. “Merkez Bankası yarın bankalardaki bütün döviz hesaplarını kapatacak” şeklindeki uydurma somut iddia ise farklıdır.
Benzer şekilde “Bu salgın bence daha da büyüyecek” bir görüş olabilir; “Sağlık Bakanlığı 10.000 ölümü gizliyor” şeklindeki doğrulanabilir olgu iddiası ise TCK m.217/A açısından incelemeye daha elverişlidir.
Bu nedenle savunmada cümlenin dilsel niteliği de önemlidir: Haber mi, görüş mü, şüphe mi, soru mu, kesin bilgi iddiası mı?
Paylaşımın erişim sayısı tek başına suçun oluşması için belirleyici değildir. Az takipçili bir hesapta da aleniyet gerçekleşebilir. Ancak paylaşımın kaç kişiye ulaştığı, kamu barışını bozma elverişliliği ve cezanın belirlenmesi bakımından önem taşıyabilir.
Milyonlarca takipçili hesapla 30 takipçili hesabın toplumsal etkisi aynı değildir.
Paylaşımın zamanı da çok önemlidir. Deprem, savaş, salgın, kitlesel olay veya güvenlik krizi gibi hassas dönemde yayılan yanlış bilgi kamu barışını etkileme bakımından daha riskli olabilir.
Örneğin afet sırasında “şu baraj yıkıldı” yalanı insanların panikle kaçmasına yol açabilir. Aynı cümlenin normal zamanda saçma bir söylenti olarak paylaşılması farklı etkide olabilir.
TCK m.217/A bu nedenle içerikle birlikte bağlamı da zorunlu olarak değerlendiren bir suç tipidir.
Peki “Ben sadece başkasından duydum” savunması?
Bu savunma kişinin kastı bakımından önemlidir ama tek başına yeterli değildir. Kaynağın güvenilirliği, kişinin neden doğrulamadan yayın yaptığı ve yanlış olduğunu bilip bilmediği araştırılır.
Özellikle kişi kaynak hakkında ciddi şüpheye sahip olduğu hâlde bilginin korku yaratacağını bilerek yaymışsa sorumluluk riski artar.
Buna karşılık güvenilir kabul edilen kaynaklardan gelen bilgiyi haber amacıyla aktarmış ve yanlışlığı öğrenince hemen düzeltmişse Yargıtay’ın 2024 tarihli kararındaki yaklaşım savunma bakımından güçlüdür.
Bir başka soru: “Paylaşım hiç kimseyi gerçekten korkutmadıysa suç oluşmaz mı?”
Kanun “kamu barışını gerçekten bozmuş olmayı” değil, bilginin kamu barışını bozmaya elverişli olmasını arar. Bu nedenle somut olarak panik çıkması şart değildir. Ancak bilginin objektif olarak böyle bir tehlike yaratabilecek nitelikte olması gerekir.
Örneğin sahte bomba ihbarının kimse tarafından ciddiye alınmaması her zaman fiili suç kapsamından çıkarmaz; bilgi niteliği ve elverişlilik ayrıca değerlendirilir.
Peki paylaşım doğruysa?
TCK m.217/A’nın konusu gerçeğe aykırı bilgidir. Bilgi gerçekse bu madde uygulanamaz. Elbette gerçek bilginin paylaşılması başka bir suçu oluşturabilir; örneğin kişisel veri, devlet sırrı veya soruşturmanın gizliliğiyle ilgili farklı hükümler gündeme gelebilir. Ancak TCK m.217/A açısından gerçeğe aykırılık temel unsurdur.
Bu nedenle soruşturmalarda “Bilgi gerçekten yanlış mıydı?” sorusunun somut ve objektif delillerle cevaplanması gerekir.
Resmi makamın “Bu bilgi doğru değildir” açıklaması önemli delil olabilir; fakat mahkemenin suçun unsurlarını kendisi değerlendirmesi gerekir.
Bir başka önemli konu kişinin paylaşımı eleştiri amacıyla yapmasıdır. TCK m.218 açıkça haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamalarının suç oluşturmayacağını belirtmektedir.
Dolayısıyla devlet kurumunu, hükümeti, belediyeyi, sağlık politikasını veya başka kamusal aktörü sert biçimde eleştirmek tek başına bu suçu oluşturmaz.
İfade özgürlüğü yalnızca doğru ve hoş karşılanan görüşleri değil, rahatsız edici ve sert eleştirileri de korur. TCK m.217/A’nın uygulamasında bu nedenle yanlış olgu iddiasıyla değer yargısı ayrımı dikkatle yapılmalıdır.
“Bu yönetim beceriksiz” eleştiridir.
“Yönetim dün gece gizlice 5.000 kişiyi tutukladı” ise doğruluğu araştırılabilir olgusal iddiadır.
Ayrım bu kadar önemlidir.
Bir paylaşım nedeniyle ifade vermeye çağrıldıysanız ilk olarak paylaşımın tam metnini ve bağlamını incelemek gerekir. Sadece tek cümlenin ekran görüntüsüne göre savunma kurulması doğru değildir.
Öncesindeki ve sonrasındaki paylaşımlar, paylaşılan kaynağın kim olduğu, düzeltme yapılıp yapılmadığı ve paylaşımın amacı ortaya konulmalıdır.
Örneğin kişi aynı gönderinin hemen altında “Bu haber teyitsizdir, doğruysa çok vahim” yazmış olabilir. Kırpılmış ekran görüntüsünde bu kısım görünmüyorsa bağlam tamamen değişebilir.
Dijital materyalde mesajların silinmesi de değerlendirilir. Ancak paylaşımın silinmiş olması suçluluk karinesi değildir. Kullanıcı yanlışlığı fark ettiği için de silmiş olabilir.
Buna karşılık soruşturma başladığını öğrendikten sonra delilleri sistematik biçimde yok etmeye yönelik başka davranışlar ayrı değerlendirmelere yol açabilir.
Paylaşımın arşivlenmiş, ekran görüntüsü alınmış veya başka kullanıcılar tarafından yeniden paylaşılmış olması nedeniyle silinen içerik sonradan da ortaya çıkarılabilir.
Bu nedenle en sağlıklı yöntem, yanlış bilgi fark edildiğinde silmekle birlikte açık düzeltme mesajı da yayımlamaktır.
Örneğin:
“Daha önce paylaştığım bilginin doğru olmadığı anlaşılmıştır. Paylaşımı kaldırdım; yanlış bilgi nedeniyle özür dilerim.”
Bu tür bir düzeltme suçun varlığını otomatik ortadan kaldırmaz ama kast değerlendirmesinde önemli olabilir. Yargıtay’ın 2024 tarihli kararında bu davranışların dikkate alınması bunun açık örneğidir.
Bir başka tartışmalı konu yapay zekâ ile üretilen sahte görüntülerdir.
Örneğin gerçekte yaşanmamış bir patlama videosu yapay zekâ ile oluşturulup “Ankara’da şu an büyük patlama oldu” diye paylaşılırsa, görüntünün sentetik olması sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Tam tersine fail görüntünün sahte olduğunu biliyor ve halk arasında korku yaratma amacıyla yayıyorsa TCK m.217/A açısından son derece güçlü bir değerlendirme doğabilir.
Deepfake devlet yetkilisi görüntüleri, sahte afet videoları ve yapay zekâyla oluşturulmuş “son dakika” içerikleri bu nedenle önümüzdeki yıllarda bu suç bakımından daha sık gündeme gelebilir.
İçeriğin yapay zekâ tarafından hazırlanmış olması, “Ben üretmedim” savunması sağlamaz; önemli olan kişinin gerçeğe aykırı içeriği hangi kastla alenen yaydığıdır.
Sosyal medya yöneticileri bakımından da benzer durum vardır. Şirket veya haber hesabındaki paylaşımı hangi çalışanın yaptığı, paylaşım talimatını kimin verdiği ve kastın kimde bulunduğu belirlenmelidir. Ceza sorumluluğu şahsidir; sırf şirket yöneticisi olmak otomatik ceza sorumluluğu yaratmaz.
Buna karşılık paylaşımı bizzat onaylayan ve yayınlatan kişi bakımından sorumluluk gündeme gelebilir.
Sonuç olarak sosyal medyada her yanlış bilgi paylaşımı TCK m.217/A suçu değildir. Suçun oluşabilmesi için gerçeğe aykırı bilginin ülkenin iç/dış güvenliği, kamu düzeni veya genel sağlıkla ilgili olması, alenen yayılması, kamu barışını bozmaya elverişli bulunması ve en önemlisi kişinin sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratma saikiyle hareket etmesi gerekir.
Yargıtay’ın 2024 tarihli kararı da yanlış bilgi paylaşılmış olsa dahi haber verme amacı, yanlışlığı öğrenince içeriğin kaldırılması, düzeltme yapılması ve özel kastın bulunmamasının beraat bakımından belirleyici olabileceğini açıkça göstermektedir.
Bu yüzden bir sosyal medya dosyasında sorulması gereken soru yalnızca “Paylaşım doğru muydu?” değildir.
Asıl sorular şunlardır:
Paylaşım bir olgu iddiası mıydı, gerçekten gerçeğe aykırı mıydı, hangi kitleye yayıldı, kamu barışını bozabilecek nitelikte miydi ve paylaşan kişinin gerçek amacı insanları korkutmak veya paniğe sürüklemek miydi?
