Polis Evinizi Hangi Durumlarda Arayabilir? Haklarınızı Biliyor Musunuz?
Konut dokunulmazlığı, Anayasa’nın 21. maddesi ile güvence altına alınan temel haklardan biridir. Devlet, bireyin konutuna keyfî şekilde müdahale edemez. Ancak bu hak mutlak değildir. Bir suç işlendiğine ilişkin belirli şartların oluşması hâlinde, hâkim kararı veya kanunun öngördüğü istisnai durumlarda Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle konutta arama yapılabilmektedir. Uygulamada ise vatandaşların büyük bölümü “Polis kapıya geldiğinde evi açmak zorunda mıyım?”, “Arama kararı göstermeleri gerekir mi?”, “Telefonuma da bakabilirler mi?”, “Gece yarısı arama yapılabilir mi?” gibi soruların cevabını bilmemektedir. Oysa bu süreçte haklarınızı bilmeniz, hem hukuka aykırı işlemlerin önüne geçilmesi hem de ileride yürütülecek ceza yargılaması açısından büyük önem taşımaktadır.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 116. maddesi uyarınca konutta arama yapılabilmesi için öncelikle makul şüphe bulunmalıdır. Kanunun aradığı makul şüphe; soyut ihbarlardan, tahminlerden veya varsayımlardan ibaret değildir. Somut olaylara dayanan, objektif olarak değerlendirilebilen ve suç işlendiğine veya suç delillerinin belirli bir yerde bulunduğuna ilişkin makul bir kanaat oluşturabilecek olguların varlığı gerekir. Sırf bir kişinin isminin ihbarda geçmesi veya mahallede hakkında söylenti bulunması, tek başına konut araması için yeterli değildir. Arama tedbiri, kişinin temel hak ve özgürlüklerine doğrudan müdahale eden ağır bir koruma tedbiri olduğundan, keyfî şekilde uygulanamaz.
Kanunun 119. maddesi gereğince kural olarak konutta arama hâkim kararı ile yapılır. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle de arama yapılabilir. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli nokta şudur: Konut araması bakımından kolluk amirinin tek başına verdiği yazılı emir yeterli değildir. Çünkü konut dokunulmazlığı Anayasal güvence altında bulunan temel bir haktır ve bu hakka müdahale ancak kanunun açıkça izin verdiği usullerle mümkündür. Bu nedenle polis memurlarının “Savcıya ulaşamadık.” veya “Biz karar verdik.” şeklindeki açıklamaları tek başına hukuki dayanak oluşturmaz. Aramanın hangi karara dayanılarak yapıldığı mutlaka incelenmelidir.
Vatandaşların en sık karşılaştığı sorulardan biri de arama kararının kendilerine gösterilip gösterilmeyeceğidir. Hukuka uygun yürütülen bir aramada kolluk görevlileri, arama kararını veya Cumhuriyet savcısının yazılı emrini ilgilisine göstermek ve aramanın hangi soruşturma kapsamında yapıldığını açıklamak zorundadır. Arama kararında aramanın yapılacağı adres, soruşturmanın konusu, aramanın kapsamı ve dayanağı yer almalıdır. Kararın incelenmesi, adres bilgilerinin doğruluğunun kontrol edilmesi ve kararın gerçekten ilgili konuta ilişkin olup olmadığının değerlendirilmesi kişinin en doğal hakkıdır.
Bir diğer önemli konu ise gece vakti aramadır. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun genel sistematiğine göre konutta gece vakti arama yapılması kural olarak yasaktır. Ancak suçüstü hâli, gecikmesinde sakınca bulunan durumlar veya kanunda açıkça belirtilen istisnai hâller mevcutsa gece vakti de arama yapılabilir. Uygulamada özellikle uyuşturucu ticareti, silahlı örgüt soruşturmaları ve delillerin kısa sürede yok edilme ihtimali bulunan dosyalarda gece aramalarıyla daha sık karşılaşılmaktadır. Ancak her gece yapılan aramanın hukuka uygun olduğu da söylenemez. Aramanın dayanağı olan karar ve gecikmesinde sakınca bulunan hâlin gerçekten mevcut olup olmadığı sonradan mahkemeler tarafından denetlenmektedir.
Peki polis kapıya geldiğinde evi açmak zorunda mısınız? Eğer usulüne uygun verilmiş bir arama kararı veya Cumhuriyet savcısının yazılı emri bulunuyorsa, aramanın yapılmasına engel olunması hukuki sonuçlar doğurabilir. Bununla birlikte vatandaşın kararı inceleme, aramanın kapsamını öğrenme ve işlemlerin hukuka uygun yürütülmesini isteme hakkı vardır. Kolluk görevlileri arama sırasında ölçülülük ilkesine uygun hareket etmek, gereksiz güç kullanmamak ve yalnızca karar kapsamında işlem yapmak zorundadır.
Uygulamada sık karşılaşılan bir diğer durum ise ev sahibinin evde bulunmamasıdır. Konutta yaşayan kişinin dışarıda olması, tek başına aramanın yapılamayacağı anlamına gelmez. Kanunda öngörülen usuller yerine getirilerek arama gerçekleştirilebilir. Ancak bu durumda düzenlenecek tutanaklar, aramada hazır bulunan kişiler ve arama sırasında yapılan işlemler çok daha büyük önem taşımaktadır. Aynı şekilde kiracının oturduğu ev bakımından da konut dokunulmazlığı kiracıya aittir. Ev sahibinin rızası bulunmasa dahi, arama kararı kiracının kullandığı konuta yönelik uygulanabilir.
Arama sırasında kolluk görevlilerinin hangi alanları inceleyebileceği de sıkça tartışılmaktadır. Hukuka uygun verilmiş bir arama kararı yalnızca salonun veya belirli bir odanın incelenmesi anlamına gelmez. Aramanın amacı suç deliline ulaşmak olduğundan, delilin bulunabileceği dolaplar, çekmeceler, depolar, garajlar ve diğer bölümler de incelenebilir. Ancak bu yetki sınırsız değildir. Arama tedbiri, kararın amacıyla bağlantılı olmalı ve ölçülülük ilkesini aşmamalıdır. Örneğin yalnızca belirli bir evraka ulaşılması amacıyla yapılan aramada, bununla ilgisi bulunmayan kişisel eşyaların gereksiz şekilde dağıtılması veya zarar verilmesi hukuka aykırılık tartışmalarını gündeme getirebilir.
Vatandaşların en çok merak ettiği konulardan biri de telefon ve bilgisayarların durumudur. Burada önemli bir hukuki ayrım bulunmaktadır. Konutta arama kararı bulunması, otomatik olarak telefonun veya bilgisayarın ayrıntılı şekilde incelenebileceği anlamına gelmez. Dijital cihazların içeriklerinin incelenmesi, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 134. maddesinde düzenlenen ayrı bir koruma tedbirine tabidir. Başka bir ifadeyle, polis konutta yaptığı arama sırasında telefon veya bilgisayara belirli şartlarda el koyabilir; ancak cihaz içerisindeki verilerin incelenmesi bakımından ayrıca CMK m.134 hükümlerinin uygulanması gerekir. Çünkü dijital cihazlar, kişinin özel hayatı ve haberleşme özgürlüğü bakımından çok daha yoğun koruma altındadır.
Arama sırasında avukatın hazır bulunup bulunamayacağı da önemlidir. Kanunda avukatın mutlaka beklenmesi gerektiğine ilişkin genel bir zorunluluk bulunmamakla birlikte, kişi avukatına haber verme hakkına sahiptir. Uygulamada kolluk çoğu zaman işlemi geciktirmeyecek ölçüde bu talebi dikkate almaktadır. Ancak özellikle gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde aramanın yalnızca avukat gelmediği gerekçesiyle durdurulması her zaman mümkün olmayabilir.
Arama sonunda mutlaka bir arama tutanağı düzenlenir. Bu tutanakta aramanın hangi karara dayanılarak yapıldığı, aramanın başlama ve bitiş saatleri, aramada ele geçirilen eşyalar, dijital materyaller, belgeler ve diğer bulgular ayrıntılı şekilde gösterilir. Vatandaşların çoğu zaman fark etmediği en önemli hususlardan biri de budur. Eğer arama sırasında hukuka aykırı olduğunu düşündüğünüz bir işlem yapılmışsa, bunu tutanağa şerh ettirme hakkınız bulunmaktadır. İleride açılacak davalarda bu şerhler büyük önem taşıyabilir.
Hukuka aykırı aramanın en önemli sonucu ise elde edilen deliller bakımından ortaya çıkmaktadır. Anayasa’nın 38. maddesi ile Ceza Muhakemesi Kanunu’nun temel ilkeleri gereğince hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen deliller kural olarak hükme esas alınamaz. Bu nedenle aramanın usulüne uygun yapılıp yapılmadığı yalnızca disiplin hukuku bakımından değil, ceza davasının sonucunu doğrudan etkileyebilecek önemde bir meseledir. Nitekim Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararlarında da arama tedbirinin temel haklara ağır müdahale oluşturduğu, bu nedenle kanunda öngörülen usullere sıkı şekilde uyulması gerektiği sürekli vurgulanmaktadır.
Peki böyle bir durumda vatandaş nasıl hareket etmelidir? Öncelikle panik yapılmamalı, arama kararının hangi hukuki dayanağa dayandığı incelenmeli, görevlilerin kimlikleri kontrol edilmeli, mümkünse avukata haber verilmeli, arama işlemi engellenmeye çalışılmamalı ancak hukuka aykırı görülen hususlar tutanağa açıkça yazdırılmalıdır. Arama sonunda düzenlenen tutanağın bir örneği mutlaka alınmalı ve el konulan eşyalar tek tek kontrol edilmelidir.
Sonuç olarak polisin her istediği zaman konut araması yapabilmesi mümkün değildir. Konut araması, Anayasa ile korunan konut dokunulmazlığına doğrudan müdahale eden ağır bir koruma tedbiridir ve ancak Ceza Muhakemesi Kanunu’nda belirtilen sıkı şartların gerçekleşmesi hâlinde uygulanabilir. Makul şüphe bulunmadan, usulüne uygun karar alınmadan veya kanunda öngörülen güvencelere uyulmadan yapılan aramalar hem temel hak ihlali oluşturabilir hem de elde edilen delillerin hukuka aykırı sayılmasına neden olabilir. Bu nedenle vatandaşların haklarını bilmeleri, arama sürecini doğru yönetmeleri ve gerektiğinde hukuki yardım almaları, soruşturmanın sağlıklı yürütülmesi kadar kendi haklarının korunması açısından da büyük önem taşımaktadır.
