IBAN’ımı Kullandırdım, Bir Şey Olmaz Demişlerdi... Peki Gerçekten Öyle mi?
Son yıllarda ceza soruşturmalarında en sık karşılaşılan dosya türlerinden biri, banka hesabını veya IBAN bilgisini üçüncü kişilere kullandıran kişilerin nitelikli dolandırıcılık, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya suç örgütüne yardım iddialarıyla soruşturulmasıdır. Özellikle sosyal medya üzerinden “IBAN kirala”, “Papara hesabını kullandır”, “banka hesabını ver komisyon al”, “sadece para giriş çıkışı olacak, hiçbir sorumluluğun yok” şeklindeki tekliflerle çok sayıda kişi bu yapının içine çekilmektedir. İlk bakışta kolay para kazanma yöntemi gibi görünen bu davranış, uygulamada çoğu zaman ağır ceza mahkemesinde yargılanmaya kadar uzanan ciddi sonuçlar doğurmaktadır.
Burada en temel yanlış kanaat şudur: “Ben kimseyi dolandırmadım, sadece hesabımı kullandırdım.” Oysa ceza hukuku bakımından mesele yalnızca mağdurla kimin konuştuğu veya dolandırıcılık mesajını kimin attığı değildir. Suçtan elde edilen paranın hangi hesaba geldiği, paranın kim tarafından çekildiği, hesaptan hangi hesaplara aktarıldığı, hesap sahibinin bu hareketlerden haberdar olup olmadığı, hesap kartını veya mobil bankacılık bilgilerini üçüncü kişilere verip vermediği ve bu işten menfaat sağlayıp sağlamadığı birlikte değerlendirilir. Bu nedenle banka hesabını kullandıran kişi, her dosyada otomatik olarak suçlu kabul edilemez; ancak “sadece hesabımı verdim” savunması da tek başına kişiyi sorumluluktan kurtarmaz.
Öncelikle şunu belirtmek gerekir: Yürürlükteki Türk Ceza Kanunu’nda uzun süre “IBAN kiralama” adıyla bağımsız bir suç tipi bulunmamıştır. Bu nedenle uygulamada bu fiiller çoğunlukla olayın niteliğine göre TCK m.158 kapsamında nitelikli dolandırıcılığa iştirak, TCK m.282 kapsamında suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, TCK m.220 kapsamında örgüte yardım veya TCK m.37-39 kapsamında faillik, azmettirme ve yardım etme hükümleri çerçevesinde tartışılmıştır. Yani “IBAN kiralama” halk arasında kullanılan bir ifade olmakla birlikte, ceza dosyasında bunun karşılığı çoğu zaman daha ağır suç tipleri üzerinden kurulmaktadır.
En sık karşılaşılan hukuki zemin, TCK m.158’de düzenlenen nitelikli dolandırıcılık suçudur. Özellikle bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle dolandırıcılık iddiasında, mağdurun gönderdiği para çoğu zaman hesap kiralayan kişinin banka hesabına düşmektedir. Bu noktada soruşturma makamları ilk olarak paranın gönderildiği hesap sahibine ulaşır. Banka hesabı sizin adınıza ise, mağdurun para gönderdiği ilk kişi de dosyada çoğu zaman siz görünürsünüz. Bu nedenle hesabın yalnızca “ara hesap” olarak kullanılmış olması bile kişiyi soruşturmanın merkezine taşıyabilir.
Ancak nitelikli dolandırıcılığa iştirak için yalnızca paranın hesaba gelmesi yeterli değildir. Ceza hukukunda sorumluluk şahsidir ve mahkûmiyet için kastın ortaya konulması gerekir. Hesap sahibinin dolandırıcılık eylemini bilerek hesaba izin vermesi, hesabını suçtan elde edilen paranın alınması veya aktarılması için kullandırması, bu amaçla banka kartını, mobil bankacılık şifresini, SIM kartını veya hesap erişimini üçüncü kişilere teslim etmesi gibi hususlar önem taşır. Dolandırıcılık organizasyonuna bilinçli katkı bulunmadığı hâllerde, yalnızca hesabın kullanılmış olması nitelikli dolandırıcılıktan mahkûmiyet için tek başına yeterli kabul edilmemelidir. Ancak bu değerlendirme teorik değil, somut deliller üzerinden yapılır.
Bu tür dosyalarda en çok bakılan delillerin başında banka hesap hareketleri gelir. Hesaba farklı kişilerden kısa aralıklarla para gelip gelmediği, gelen paraların aynı gün veya birkaç dakika içinde başka hesaplara aktarılıp aktarılmadığı, nakit çekim yapılıp yapılmadığı, para transferlerinde açıklama bulunup bulunmadığı, transferlerin olağan gelir düzeyiyle uyumlu olup olmadığı ve hesap sahibinin bu hareketlerden komisyon alıp almadığı araştırılır. Örneğin öğrencinin veya düzenli geliri olmayan bir kişinin hesabına birkaç gün içinde çok sayıda kişiden yüksek tutarlı para girişi yapılması ve bu paraların kısa süre içinde başka hesaplara aktarılması, hayatın olağan akışı bakımından açıklama gerektiren bir durumdur.
Sadece hesap hareketleri de yeterli görülmez. Bankacılık işlemlerinin hangi cihazdan yapıldığı, mobil bankacılık girişlerinin hangi IP adreslerinden gerçekleştiği, işlem saatlerinde kullanılan telefon hattı, SIM kart değişiklikleri, cihaz eşleşmeleri ve banka uygulamasına giriş yapılan lokasyon bilgileri de soruşturmalarda önem taşır. Hesap sahibinin “ben bilmiyordum” savunması yaptığı bir dosyada, para transferlerinin kendi telefonundan, kendi IP adresinden veya kendi cihazından yapılıp yapılmadığı doğrudan belirleyici olabilir. Buna karşılık işlemlerin başka bir cihazdan yapıldığı, kartın veya şifrenin üçüncü kişiye teslim edildiği ve hesap sahibinin hesap üzerindeki fiilî hâkimiyetinin ne ölçüde devam ettiği ayrıca değerlendirilmelidir.
Dosyada incelenen bir diğer önemli husus, hesap sahibinin bu işten menfaat elde edip etmediğidir. Eğer kişi hesabını kullandırması karşılığında sabit bir ücret, yüzde komisyon veya gelen paradan pay almışsa, bu durum kastın değerlendirilmesinde aleyhe güçlü bir veri olarak kabul edilebilir. Çünkü kimsenin hiç tanımadığı kişilere banka hesabını, kartını veya mobil bankacılık şifresini karşılıksız şekilde kullandırması olağan kabul edilmez. Komisyon ilişkisi, hesabın bilinçli şekilde suç organizasyonuna tahsis edildiği iddiasını güçlendirir.
Buna karşılık her hesap kullandırma olayı aynı ağırlıkta değildir. Bazı dosyalarda kişi gerçek anlamda aldatılmış olabilir. Örneğin iş başvurusu bahanesiyle hesap bilgisi istenmiş, sanal pos kurulacağı söylenmiş, kripto para hesabı açılması gerektiği belirtilmiş veya kişi kendisini güvenilir bir ticari ilişki içerisinde zannetmiş olabilir. Bu durumda kişinin kastının bulunup bulunmadığı daha dikkatli incelenmelidir. Ceza hukukunda önemli olan, kişinin gerçekten suç organizasyonuna bilinçli katkı sunup sunmadığıdır. Bu nedenle her “IBAN verdim” olayı otomatik olarak nitelikli dolandırıcılık değildir; fakat her “kandırıldım” savunması da otomatik olarak beraat sonucunu doğurmaz.
Bu dosyalarda TCK m.282 kapsamında suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçu da gündeme gelebilir. Aklama suçu bakımından temel mesele, suçtan elde edilen malvarlığı değerlerinin kaynağının gizlenmesi, transfer edilmesi, dönüştürülmesi veya yasal görünüm kazandırılmasıdır. Eğer banka hesabı yalnızca dolandırıcılık parasının ilk alındığı yer değil, aynı zamanda paranın izini kaybettirmek amacıyla farklı hesaplara dağıtıldığı bir araç hâline gelmişse, aklama suçu tartışması gündeme gelebilir. Özellikle paranın çok sayıda hesap arasında dolaştırılması, kripto varlıklara çevrilmesi, nakit çekilmesi veya kısa süre içinde zincirleme transfer yapılması bu suç bakımından önem taşır.
Bununla birlikte aklama suçunun da kendine özgü unsurları vardır. Her suç parası transferi otomatik olarak aklama suçu oluşturmaz. Öncelikle ortada öncül bir suçtan elde edilmiş malvarlığı değeri bulunmalı, fail bu değerin suçtan kaynaklandığını bilmeli ve bu değeri aklamaya yönelik işlem yapmalıdır. Hesap sahibinin yalnızca paranın hesabına geldiğini bilmesi ile paranın suçtan kaynaklandığını bilerek bunun kaynağını gizlemeye yardım etmesi aynı şey değildir. Bu nedenle aklama suçuna ilişkin değerlendirmede kast, para hareketlerinin niteliği ve failin organizasyon içindeki rolü özel önem taşır.
Bazı olaylarda TCK m.220 kapsamında suç işlemek amacıyla kurulan örgüte yardım suçu da tartışılabilir. Özellikle çok sayıda hesabın aynı kişiler tarafından yönetildiği, hesap sahiplerinin belirli bir sistem içinde toplandığı, düzenli para akışlarının bulunduğu, hesapların kripto borsalarına veya yasa dışı bahis sistemlerine bağlandığı dosyalarda örgütlü yapı iddiası gündeme gelebilmektedir. Ancak burada da yalnızca hesabın kullanılmış olması örgüt üyeliği veya örgüte yardım için yeterli değildir. Kişinin örgütsel yapıyı bilip bilmediği, süreklilik arz eden bir ilişki içinde bulunup bulunmadığı, örgütün amacına bilerek hizmet edip etmediği ve fiilinin örgütün faaliyetlerine somut katkı sağlayıp sağlamadığı araştırılmalıdır.
Bu noktada 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun ve MASAK uygulamaları da ayrıca önem taşır. Bankalar olağandışı hesap hareketlerini, şüpheli işlem niteliği taşıyan transferleri ve müşterinin ekonomik profiliyle uyumsuz finansal hareketleri izlemekle yükümlüdür. MASAK raporları, bu tür dosyalarda para trafiğinin ortaya konulması bakımından önemli delillerden biridir. Farklı şehirlerden, farklı kişilerden, kısa aralıklarla gelen para transferleri; paraların aynı gün çekilmesi; hesaba gelen miktarların hesap sahibinin gelir düzeyiyle açıklanamaması ve birden fazla hesapla bağlantılı para akışları MASAK incelemelerinde öne çıkan hususlardır.
Soruşturma makamlarının baktığı bir başka önemli delil grubu ise iletişim kayıtlarıdır. Hesap sahibinin hesabı kullanan kişilerle WhatsApp, Telegram, Instagram, SMS veya telefon görüşmesi yapıp yapmadığı incelenebilir. “Hesap hazır mı?”, “IBAN at”, “para geldi mi?”, “çek gönder”, “komisyonunu aldın mı?” gibi konuşmalar, kastın ispatı bakımından son derece önemlidir. Buna karşılık hesap sahibi ile asıl failler arasında hiçbir iletişim yoksa, paranın kim tarafından yönetildiği belirsizse ve hesap sahibi bu işlemlerden menfaat elde etmemişse savunma bakımından farklı bir değerlendirme yapılması gerekir.
Yargılamada kritik meselelerden biri de hesap üzerindeki fiilî hâkimiyettir. Banka hesabı sizin adınıza olabilir; ancak işlem yapan kişi kimdir? Kart kimdedir? Mobil bankacılık şifresi kimdedir? Para transferleri hangi cihazdan yapılmıştır? Hesap sahibi paranın geldiğini gördüğünde ne yapmıştır? Bankaya bildirimde bulunmuş mudur? Hesap bloke edildiğinde veya mağdur aradığında nasıl davranmıştır? Bu soruların cevapları suç kastının belirlenmesinde doğrudan önem taşır.
Örneğin kişi banka kartını ve şifresini üçüncü kişiye teslim etmiş, hesap hareketlerinden düzenli komisyon almış, gelen paraları çekip elden teslim etmişse bu tablo ile yalnızca bir kere IBAN bilgisini paylaşmış, sonrasında hesabına gelen şüpheli parayı fark eder etmez bankaya ve savcılığa başvurmuş kişinin durumu aynı değerlendirilemez. Ceza hukukunda somut olayın ayrıntıları belirleyicidir. Bu nedenle IBAN kiralama dosyalarında dosyanın yalnızca hesap hareketlerinden ibaret görülmesi ciddi hatalara yol açabilir.
12.Yargı Paketi tartışmaları da tam olarak bu uygulama sorunundan doğmuştur. Son yıllarda kamuoyunda “IBAN mağdurları” olarak anılan çok sayıda kişi, dolandırıcılık organizasyonunun asıl faili olmadığı hâlde banka hesabını kullandırdığı için ağır ceza mahkemelerinde yargılanmaktadır. Bu kişiler hakkında nitelikli dolandırıcılık hükümleri uygulandığında ceza miktarı oldukça ağır sonuçlar doğurabilmektedir. Bu nedenle 12. Yargı Paketi kapsamında, banka hesabı, IBAN, banka kartı, ödeme aracı veya kripto varlık hesabını menfaat karşılığında üçüncü kişilere kullandıran kişilere ilişkin özel düzenleme yapılması gündeme gelmiştir.
Güncel tartışmalara göre bu düzenleme ile “IBAN kiralama” olarak bilinen fiilin, dolandırıcılığa aktif iştirak ispatlanmasa dahi ayrıca cezalandırılabilmesi hedeflenmektedir. Kamuoyuna yansıyan taslak ve haberlerde, banka hesabını veya ödeme araçlarını haksız menfaat karşılığında üçüncü kişilere kullandıran kişiler için 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası öngören bir düzenlemeden söz edilmektedir. Ancak bu konuda dikkatli olmak gerekir: Nihai kanun metni kesinleşmeden, taslak düzenlemeyi yürürlükteki kanun hükmü gibi sunmak doğru değildir. Bu nedenle mevcut dosyalar bakımından yürürlükteki TCK hükümleri, iştirak kuralları ve delil değerlendirmesi uygulanmaya devam eder; yeni düzenleme yürürlüğe girerse, kural olarak yürürlük tarihinden sonraki fiiller bakımından uygulanacaktır.
Bu düzenleme tartışmasının en önemli sonucu şudur: Kanun koyucu artık banka hesabını kullandırmayı basit bir ihmal veya sıradan bir dikkatsizlik olarak görmemektedir. Dolandırıcılık organizasyonlarının finansal altyapısını oluşturan hesap sahiplerinin daha net bir hukuki çerçeveye alınması hedeflenmektedir. Bu durum, banka hesabını üçüncü kişilere kullandıran kişilerin “ben sadece IBAN verdim” savunmasının gelecekte çok daha sınırlı bir alanda değerlendirileceğini göstermektedir.
Yine de ceza hukukunun temel ilkesi unutulmamalıdır. Her dosyada kast araştırılmalıdır. Hesap sahibinin dolandırıcılık organizasyonunu bilip bilmediği, hesabını menfaat karşılığında kullandırıp kullandırmadığı, hesabı fiilen kimin yönettiği, paranın suçtan elde edildiğini bilip bilmediği, işlem yoğunluğu, komisyon ilişkisi, iletişim kayıtları, banka kamera kayıtları, ATM para çekim görüntüleri, IP kayıtları, cihaz bilgileri, MASAK raporları ve mağdur beyanları birlikte değerlendirilmeden sağlıklı bir sonuca ulaşılamaz.
Beraat ihtimali bulunan dosyalarda savunma da bu noktalardan kurulmalıdır. Hesap sahibinin herhangi bir menfaat elde etmediği, hesabın rızası dışında kullanıldığı, mobil bankacılık erişiminin ele geçirildiği, para transferlerinden haberdar olmadığı, hesaba gelen parayı fark eder etmez bildirim yaptığı, asıl faillerle iletişiminin bulunmadığı, hesap hareketlerinin sınırlı ve olağan dışı suç organizasyonu görüntüsü taşımadığı ortaya konulabiliyorsa, suç kastı tartışmalı hâle gelir. Ceza muhakemesinde şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereği, yalnızca hesabın kullanılmış olması mahkûmiyet için yeterli görülmemelidir.
Buna karşılık mahkûmiyet riskinin yüksek olduğu dosyalarda tablo genellikle farklıdır. Hesap sahibi hesabını belli bir ücret karşılığında vermişse, banka kartını ve şifresini teslim etmişse, gelen paraları çekip başkasına vermişse, farklı mağdurlardan gelen paralar kısa sürede başka hesaplara aktarılmışsa, iletişim kayıtlarında bu para akışına ilişkin konuşmalar varsa ve kişi bu işlemlerden komisyon almışsa, artık “bilmiyordum” savunmasının inandırıcılığı ciddi şekilde zayıflar. Bu hâllerde mahkemeler, kişinin en azından hesabının hukuka aykırı işlerde kullanılacağını öngördüğünü ve buna rağmen menfaat karşılığı hesabını kullandırdığını değerlendirebilir.
Sonuç olarak IBAN kiralama veya banka hesabını başkasına kullandırma, sanıldığı gibi masum bir gelir yöntemi değildir. Yürürlükteki hukuk bakımından bu davranış; nitelikli dolandırıcılığa iştirak, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, suç örgütüne yardım veya yardım etme hükümleri kapsamında ağır sonuçlar doğurabilir. 12. Yargı Paketi kapsamında gündeme gelen düzenlemeler ise bu alanın artık daha açık ve daha sert şekilde cezalandırılmak istendiğini göstermektedir. Bu nedenle “hesabımı verdim ama dolandırıcılığı ben yapmadım” cümlesi tek başına koruyucu değildir. Ceza hukukunda belirleyici olan, hesabın ne şekilde kullanıldığı, kişinin bunu bilip bilmediği, bu işten menfaat elde edip etmediği ve dosyadaki delillerin suç kastını ne ölçüde ortaya koyduğudur.
