Hakkınızda Asılsız Suç Duyurusunda Bulunuldu: İftira Atan Kişiye Karşı Hangi Davalar Açılabilir?
Bir sabah Cumhuriyet Başsavcılığından veya kolluk biriminden aranarak hakkınızda suç duyurusunda bulunulduğunu öğrendiniz. Hiç işlemediğiniz bir suç nedeniyle şüpheli sıfatıyla ifadeye çağrıldınız. Şikâyet dilekçesinde hakkınızda ağır iddialar ileri sürülmüş, gerçeği yansıtmayan olaylar anlatılmış ve suç işlediğiniz öne sürülmüştür. Yürütülen soruşturma sonucunda suçlamaların dayanaksız olduğu anlaşılmış ve hakkınızda kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiş olabilir. Ancak bu süreçte mesleki itibarınız zedelenmiş, çevrenizde hakkınızda olumsuz kanaatler oluşmuş veya iş hayatınız doğrudan etkilenmiş olabilir.
Böyle bir durumda hakkınızda gerçeğe aykırı suç duyurusunda bulunan kişinin herhangi bir hukuki sorumluluğu bulunmakta mıdır? Cumhuriyet Başsavcılığının kovuşturmaya yer olmadığına dair karar vermesi, şikâyetçinin iftira suçundan cezalandırılması için yeterli midir? Asılsız suçlama nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zararların giderilmesi mümkün müdür?
Bu soruların yanıtı, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğü ile kişinin şeref, onur, saygınlık ve diğer kişilik haklarının korunması arasındaki hukuki sınırın belirlenmesini gerektirmektedir. Zira Türk hukukunda suç duyurusunda bulunmak temel bir hak olmakla birlikte, bu hakkın bilerek gerçeğe aykırı suç isnadında bulunmak amacıyla kullanılması hukuk düzeni tarafından korunmamaktadır.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 267. maddesinde düzenlenen iftira suçu, bu sınırın aşılması hâlinde gündeme gelen temel ceza hukuku yaptırımıdır. Anılan düzenleme uyarınca bir kimseye, işlemediğini bildiği hâlde hakkında soruşturma veya kovuşturma başlatılmasını ya da idari yaptırım uygulanmasını sağlamak amacıyla hukuka aykırı bir fiil isnat edilmesi iftira suçunu oluşturabilmektedir.
Kanun koyucu, iftira suçunun temel şekli için bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası öngörmüştür. Ancak suçun oluşabilmesi için yalnızca şikâyetin gerçeğe aykırı olduğunun anlaşılması yeterli değildir. İsnatta bulunan kişinin mağdurun söz konusu fiili işlemediğini bilmesi ve buna rağmen yetkili makamlar nezdinde hukuka aykırı fiil isnadında bulunması gerekir.
Bu nedenle asılsız suç duyurusu ile iftira suçu aynı anlama gelmemektedir.
Örneğin bir kişi, işyerindeki para eksikliğinin belirli bir çalışan tarafından gerçekleştirildiğinden şüphelenerek Cumhuriyet Başsavcılığına başvurmuş olabilir. Yapılan soruşturma sonucunda çalışanın herhangi bir suça karışmadığı belirlenmiş ve kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmişse, bu sonuç tek başına şikâyetçinin iftira suçunu işlediğini göstermez. Şikâyetçi, olayın gerçekleştiğine ilişkin makul bir şüpheye dayanmış ve bildiği hususları gerçeğe uygun biçimde aktarmış olabilir.
Buna karşılık işverenin, çalışanın herhangi bir para almadığını bilmesine rağmen aralarındaki husumet nedeniyle onun hakkında hırsızlık suçlamasında bulunduğu; gerçeğe aykırı tutanaklar düzenlediği veya sahte deliller hazırladığı tespit edilirse hukuki değerlendirme değişir. Bu durumda suç duyurusunda bulunma hakkının kullanılması değil, ceza soruşturmasını kötüye kullanmaya yönelik bilinçli bir suç isnadı söz konusudur.
İftira suçunun manevi unsuru bakımından belirleyici olan, failin isnat ettiği fiilin mağdur tarafından işlenmediğini bilmesidir. Şikâyetçinin yanılması, olayları eksik değerlendirmesi veya ileri sürdüğü suçlamayı ispatlayamaması ile bilerek gerçek dışı isnatta bulunması aynı hukuki sonucu doğurmaz.
Yargıtay Ceza Genel Kurulunun iftira suçuna ilişkin değerlendirmelerinde de suçun oluşabilmesi bakımından isnatta bulunan kişinin, suçladığı kişinin hukuka aykırı fiili işlemediğini bilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu yaklaşım, hak arama özgürlüğünün korunması ile iftira suçunun cezalandırılması arasındaki sınırı belirlemesi bakımından önemlidir.
İftira suçunda bir başka önemli husus, suçlamanın mutlaka belirli bir kişiye yöneltilmesidir. Bir kimsenin gerçekte işlenmediğini bildiği bir suçun işlendiğini yetkili makamlara bildirmesi, ancak belirli bir kişiye suç isnat etmemesi durumunda Türk Ceza Kanunu'nun 271. maddesinde düzenlenen suç uydurma suçu gündeme gelebilir.
Örneğin hiç gerçekleşmemiş bir hırsızlık olayının yaşandığını söyleyerek kolluğa başvuran kişi ile hırsızlığın belirli bir kişi tarafından gerçekleştirildiğini bilerek gerçeğe aykırı biçimde ileri süren kişinin eylemleri farklı suç tipleri kapsamında değerlendirilebilir. İlk durumda suç uydurma, ikinci durumda ise kanuni koşulların bulunması hâlinde iftira suçu söz konusu olabilir.
İftira suçu bakımından suçlamanın mutlaka Cumhuriyet Başsavcılığına doğrudan yapılması da şart değildir. Türk Ceza Kanunu'nun 267. maddesi, yetkili makamlara ihbar veya şikâyette bulunulması yanında basın ve yayın yoluyla gerçekleştirilen belirli hukuka aykırı fiil isnatlarını da kapsamaktadır. Ancak her aleni suçlama kendiliğinden iftira suçunu oluşturmaz; isnadın niteliği, failin kastı ve kanundaki diğer unsurların gerçekleşip gerçekleşmediği ayrıca araştırılmalıdır.
Bu noktada hakkında asılsız suç duyurusunda bulunulan kişinin öncelikle kendisine yöneltilen suçlamanın hukuki niteliğini ve soruşturma dosyasındaki delilleri değerlendirmesi gerekir.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 160. maddesi gereğince Cumhuriyet savcısı, bir suçun işlendiği izlenimini veren hâli öğrendiğinde maddi gerçeği araştırmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük yalnızca şüphelinin aleyhindeki delillerin toplanmasını değil, lehine olan delillerin de araştırılmasını kapsamaktadır.
Bu nedenle bir kişinin şikâyet dilekçesinde suç işlediğinin ileri sürülmesi, şikâyetçinin anlatımlarının doğrudan doğruya doğru kabul edileceği anlamına gelmez. Cumhuriyet savcısı, isnadın dayandığı olayları, tanık anlatımlarını, belgeleri, kamera kayıtlarını, dijital verileri ve diğer delilleri değerlendirerek kamu davası açılmasını gerektirecek yeterli şüphenin bulunup bulunmadığını belirlemelidir.
Toplanan delillerin kamu davası açılması için yeterli şüphe oluşturmaması durumunda Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 172. maddesi uyarınca kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilir.
Ancak bu kararın hukuki etkisinin doğru değerlendirilmesi gerekmektedir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi, hakkında soruşturma yürütülen kişinin mahkûmiyetini gerektirecek koşulların oluşmadığını veya kovuşturma olanağının bulunmadığını ortaya koyabilir. Buna karşılık aynı karar, suç duyurusunda bulunan kişinin bilerek yalan söylediğini kendiliğinden ispatlamaz.
İftira suçundan dolayı ayrıca soruşturma yürütülmesi hâlinde, önceki soruşturmanın neden sonuçsuz kaldığı ile şikâyetçinin suçlamanın gerçek dışı olduğunu bilip bilmediği birbirinden bağımsız olarak değerlendirilmelidir.
Örneğin bir kişinin cinsel saldırı suçlamasıyla şikâyet edildiğini ve yürütülen soruşturmada yeterli delil bulunamadığı için kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildiğini düşünelim. Sırf bu nedenle şikâyetçinin iftira suçunu işlediği kabul edilemez. Yetersiz delil nedeniyle kamu davası açılmaması ile şikâyetçinin gerçekte yaşanmadığını bildiği bir olayı uydurduğunun ispatlanması birbirinden farklıdır.
Buna karşılık şikâyetçinin olay tarihinde suçlamanın gerçekleşmesinin mümkün olmadığını bildiği, olayla ilgili kayıtları bilerek değiştirdiği veya isnadın gerçek dışı olduğunu gösteren somut delillere rağmen suçlamayı bilinçli olarak oluşturduğu ortaya konulursa iftira suçu bakımından değerlendirme yapılabilir.
Yargıtay uygulamasında da suç isnadının gerçek dışı olduğunun belirlenmesi yanında failin kastının ortaya konulması önem taşımaktadır. Özellikle taraflar arasındaki husumet, önceki uyuşmazlıklar, şikâyetin zamanlaması, şikâyetçinin olay hakkındaki gerçek bilgisi ve varsa delil üretmeye yönelik davranışları birlikte değerlendirilebilecek olgulardır.
Ancak taraflar arasında husumet bulunması da tek başına iftira kastının kesin delili değildir. Husumet, diğer maddi delillerle birlikte değerlendirildiğinde suçlamanın neden ileri sürüldüğünü açıklayabilecek bir olgu niteliğindedir.
İftira suçuna ilişkin önemli düzenlemelerden biri de Türk Ceza Kanunu'nun 267. maddesinin ikinci fıkrasında yer almaktadır. Buna göre fiilin maddi eser ve delillerini uydurarak iftirada bulunulması durumunda verilecek ceza yarı oranında artırılmaktadır.
Bu düzenleme, basit bir gerçeğe aykırı isnat ile delil üretilerek gerçekleştirilen iftira arasında ceza sorumluluğu bakımından ayrım yapmaktadır.
Örneğin bir kişinin başka bir kimseyi suçlamak amacıyla gerçeğe aykırı belge oluşturması, sahte mesajlaşma kayıtları hazırlaması veya olayla ilgili delilleri bilinçli biçimde değiştirmesi, somut olayın özelliklerine göre nitelikli iftira hükümlerinin uygulanmasını gündeme getirebilir.
Bununla birlikte kullanılan belgenin sahte olması durumunda ayrıca belgede sahtecilik suçlarının oluşup oluşmadığı da değerlendirilmelidir. Aynı eylem nedeniyle birden fazla suç tipinin gündeme geldiği durumlarda içtima hükümlerinin uygulanması önem taşımaktadır.
İftira suçu nedeniyle mağdur hakkında koruma tedbirlerine başvurulmuş olması ise daha ağır hukuki sonuçlar doğurabilir. Türk Ceza Kanunu'nun 267. maddesinde, iftira sonucunda mağdur hakkında gözaltı veya tutuklama tedbirlerinin uygulanması gibi durumlar için özel sorumluluk hükümleri düzenlenmiştir.
Özellikle mağdurun yüklenen fiili işlemediği için beraat etmesi veya hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi ve iftira nedeniyle özgürlüğünden yoksun kalması durumunda, kanunda öngörülen koşullar çerçevesinde kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçuna ilişkin hükümler bakımından da sorumluluk gündeme gelebilir.
Bu düzenlemeler, asılsız suçlamanın yalnızca kişinin itibarına değil, doğrudan özgürlüğüne ve temel haklarına yönelik ağır sonuçlar doğurabileceğinin kanun koyucu tarafından da kabul edildiğini göstermektedir.
Ancak asılsız suç duyurusu nedeniyle ortaya çıkan zarar her zaman ceza soruşturmasıyla sınırlı kalmaz. Kişi hakkında ağır suçlamalar ileri sürülmesi, iş çevresindeki güven ilişkilerini zedeleyebilir, ticari ilişkilerini olumsuz etkileyebilir ve toplum içerisindeki saygınlığına zarar verebilir.
Bu durumda ceza sorumluluğundan bağımsız olarak özel hukuk hükümlerine dayalı tazminat sorumluluğu gündeme gelmektedir.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 24. maddesi, kişilik haklarına hukuka aykırı olarak yöneltilen saldırılara karşı koruma sağlamaktadır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 49. maddesi ise kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişinin bu zararı gidermekle yükümlü olduğunu düzenlemektedir.
Türk Borçlar Kanunu'nun 58. maddesi uyarınca kişilik hakkının zedelenmesinden zarar gören kişi, uğradığı manevi zarara karşılık uygun miktarda manevi tazminat talep edebilir.
Dolayısıyla bir kişinin bilerek asılsız suçlamaya maruz bırakılması ve bu nedenle kişilik haklarının hukuka aykırı biçimde zedelenmesi hâlinde manevi tazminat davası açılması mümkün olabilir.
Ancak ceza soruşturması sonucunda kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiş olması, manevi tazminata da otomatik olarak hükmedileceği anlamına gelmez. Tazminat sorumluluğu bakımından hukuka aykırı davranışın, kusurun, manevi zararın ve gerekli illiyet bağının somut olayda değerlendirilmesi gerekir.
Örneğin bir kişinin işlemediği bir zimmet veya dolandırıcılık suçuyla bilerek itham edilmesi, bu isnadın çalışma çevresine yayılması ve kişinin mesleki saygınlığının ağır biçimde zedelenmesi hâlinde kişilik hakkına saldırı iddiası önem kazanabilir.
Buna karşılık yalnızca şüphe üzerine ve dürüstlük kuralına uygun olarak gerçekleştirilen bir suç duyurusu nedeniyle soruşturma açılmış olması, soruşturmanın sonuçsuz kalması durumunda şikâyetçiyi kendiliğinden manevi tazminat ödemekle yükümlü kılmaz.
Bu ayrım, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün korunması bakımından zorunludur. Hukuk düzeni, kişilerin suç işlendiği yönündeki makul şüphelerini yetkili mercilere bildirmelerini engellememektedir. Ancak bilerek yalan beyanda bulunulmasını, haksız ithamlarla kişilerin itibarının zedelenmesini veya adli makamların kişisel husumet amacıyla kullanılmasını da korumamaktadır.
Manevi tazminatın miktarı bakımından da her olay için geçerli sabit bir tutar bulunmamaktadır. Mahkeme; kişilik hakkına yönelik saldırının ağırlığını, olayın özelliklerini, tarafların durumunu, isnadın yayılma biçimini ve manevi zararın boyutunu değerlendirerek uygun bir miktara hükmedebilir.
Özellikle suçlamanın yalnızca soruşturma makamlarına bildirilmesi ile sosyal medya üzerinden geniş kitlelere yayılması aynı sonuçları doğurmayabilir. Asılsız suç isnadının kamuoyuna açıklanması, kişinin mesleki ve sosyal çevresinde daha ağır sonuçlar meydana getirebilir.
Bu nedenle suç duyurusunun içeriğinin üçüncü kişilerle paylaşılması hâlinde, iftira suçunun yanı sıra somut açıklamaların niteliğine göre hakaret, kişilik haklarına saldırı veya başka hukuka aykırı fiillerin oluşup oluşmadığı da değerlendirilmelidir.
Örneğin bir kişinin Cumhuriyet Başsavcılığına yaptığı şikâyeti henüz herhangi bir yargısal tespit bulunmadan sosyal medya hesaplarında yayımlayarak başka bir kimseyi kesin biçimde suçlu ilan etmesi, suç duyurusundan bağımsız bir kişilik hakkı ihlali oluşturabilir.
Bu durumda açıklamaların ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği; kullanılan ifadeler, açıklamanın olgusal temeli, kamu yararı ve ilgili kişinin şeref ve saygınlığına etkisi birlikte incelenerek belirlenmelidir.
Asılsız suç duyurusunun maddi zarara neden olması hâlinde ise manevi tazminatın yanında maddi tazminat talebi de gündeme gelebilir.
Örneğin gerçeğe aykırı suçlamalar nedeniyle bir sözleşmenin feshedildiği, ticari ilişkinin sona erdiği veya kişinin gelir kaybına uğradığı ileri sürülebilir. Ancak maddi tazminat bakımından zararın gerçekten meydana geldiğinin ve hukuka aykırı davranışla arasında uygun illiyet bağının bulunduğunun ispatlanması gerekir.
Sadece kişinin hakkında soruşturma açılmasından rahatsızlık duyması veya gelecekte ekonomik kayıp yaşayabileceğini düşünmesi, belirli miktarda maddi tazminata hükmedilmesi için tek başına yeterli değildir.
Diğer taraftan kişilik hakkına yönelik hukuka aykırı saldırının devam etmesi hâlinde Türk Medeni Kanunu'nun 25. maddesi kapsamında saldırının önlenmesi, durdurulması veya hukuka aykırılığının tespiti gibi talepler de gündeme gelebilir.
Özellikle asılsız suç isnadının internet sitelerinde veya sosyal medya hesaplarında yayımlanmaya devam ettiği uyuşmazlıklarda kişilik hakkını korumaya yönelik hukuki yolların değerlendirilmesi önem taşımaktadır.
Hakkında gerçeğe aykırı suç duyurusunda bulunulan kişinin iftira suçundan dolayı yapacağı başvuruda ise önceki soruşturmanın bütününün değerlendirilmesi gerekir. Şikâyet dilekçesi, verilen ifadeler, sunulan belgeler, tanık anlatımları, kovuşturmaya yer olmadığına dair karar veya beraat hükmü ve isnadın gerçek dışı olduğunu ortaya koyan diğer deliller birlikte ele alınmalıdır.
Burada özellikle şikâyetçinin suçlamanın gerçek dışı olduğunu bildiğini gösterebilecek deliller önem taşımaktadır.
Örneğin kişinin olay tarihinde başka bir şehirde bulunduğunu kesin biçimde ortaya koyan kayıtlar, şikâyetçinin olayın gerçekleşmediğini kabul ettiği yazışmalar veya bilerek oluşturulmuş sahte belgeler, iftira kastının değerlendirilmesinde etkili olabilir.
Ancak kişinin suçlamayı ispatlayamamış olması ile isnadın yalan olduğunu bilmesi birbirinden farklı olduğundan, iftira soruşturmasında önceki dosyanın sonucu kadar şikâyetçinin fiil anındaki bilgi ve iradesi de incelenmelidir.
İftira suçu bakımından şikâyete bağlı suçlarla karıştırılmaması gereken bir husus da soruşturma usulüdür. TCK'nın 267. maddesinde düzenlenen iftira suçu şikâyete bağlı suçlardan değildir. Cumhuriyet savcılığı, suç şüphesinin öğrenilmesi ve kanuni koşulların bulunması hâlinde resen soruşturma yürütebilir.
Bununla birlikte iftiraya uğradığını ileri süren kişinin Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunması, olayın ve delillerin adli merciler önüne taşınması bakımından önemlidir.
Maddi ve manevi tazminat talepleri ise ceza soruşturmasından farklı olarak özel hukuk yargılamasının konusunu oluşturur. Somut olayın özelliklerine göre haksız fiil sorumluluğuna dayalı tazminat davasında görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir.
Ceza soruşturması ile tazminat davası arasındaki ilişkinin de doğru değerlendirilmesi gerekir. Ceza mahkemesinin maddi olaya ilişkin tespitlerinin hukuk yargılamasına etkisi, Türk Borçlar Kanunu'nun 74. maddesi ve ilgili yargısal ilkeler çerçevesinde ele alınmalıdır. Ceza yargılamasında iftira suçundan beraat kararı verilmesi, her durumda haksız fiil sorumluluğunun da bulunmadığı anlamına gelmeyeceği gibi, ceza mahkûmiyeti bulunmaması tek başına tazminat davası açılmasını da engellemez.
Ancak hukuk mahkemesinin hukuka aykırılık, kusur, zarar ve illiyet bağına ilişkin değerlendirmesini somut deliller üzerinden yapması gerekir.
Sonuç olarak bir kişi hakkında suç duyurusunda bulunulması, tek başına hukuka aykırı bir davranış değildir. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğü, bireylerin suç işlendiğine ilişkin makul şüphelerini yetkili makamlara bildirmelerine imkân tanımaktadır.
Bununla birlikte bu özgürlük, bir başkasının işlemediği bilinen bir fiille suçlanmasına, sahte deliller oluşturulmasına veya adli mercilerin kişisel husumet amacıyla kullanılmasına hukuki koruma sağlamaz.
Türk Ceza Kanunu'nun 267. maddesinde düzenlenen iftira suçu, bilerek gerçekleştirilen hukuka aykırı isnatları ceza yaptırımına bağlamaktadır. Kişilik haklarının zedelenmesi hâlinde ise Türk Medeni Kanunu'nun 24 ve 25. maddeleri ile Türk Borçlar Kanunu'nun 49 ve 58. maddeleri kapsamında hukuki koruma ve tazminat talepleri gündeme gelebilir.
Ancak kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi veya beraat hükmü kurulması, suç duyurusunda bulunan kişinin kendiliğinden iftira suçunu işlediği anlamına gelmemektedir. İftira suçundan mahkûmiyet için suçun bütün unsurlarının, özellikle de isnatta bulunan kişinin mağdurun fiili işlemediğini bildiğinin hukuka uygun, kesin ve inandırıcı delillerle ortaya konulması gerekir.
Bir suçlamanın ispatlanamaması ile suçlamanın bilerek uydurulması aynı hukuki durum değildir. Ceza sorumluluğu bakımından bu ayrım gözetilmeden hüküm kurulamaz. İftira suçunun unsurları konusunda giderilemeyen makul şüphe bulunduğunda ise şüpheden sanık yararlanır.
