Düğün Fotoğraflarınızı İzinsiz Reklamda Kullandılar: Fotoğrafçıya Karşı Hangi Haklara Sahipsiniz?
Düğün günü çekilen fotoğraflar, yalnızca profesyonel bir fotoğrafçının meydana getirdiği görsel çalışmalar değildir. Bu fotoğraflar aynı zamanda eşlerin yüzlerini, aile ilişkilerini, özel anlarını, düğünün gerçekleştiği yeri, tarihi, davetlileri ve kimi zaman kişilerin yaşam tarzına ilişkin çok sayıda bilgiyi içermektedir. Bu nedenle düğün fotoğrafçısının çektiği görüntüleri kendi internet sitesinde, Instagram hesabında, reklam kampanyasında, kataloglarında veya iş yeri vitrininde kullanması, yalnızca telif hukuku bakımından değil; kişilik hakları, kişisel verilerin korunması, sözleşme hukuku ve bazı durumlarda ceza hukuku bakımından da değerlendirilmesi gereken ciddi bir meseledir.
Uygulamada fotoğrafçılar tarafından en sık ileri sürülen savunma, “Fotoğrafı ben çektim, telif hakkı bana ait, istediğim yerde kullanabilirim.” şeklindedir. Oysa fotoğraf üzerindeki eser sahipliği ile fotoğrafta görünen kişinin kendi görüntüsü üzerindeki kişilik hakkı aynı şey değildir. Fotoğrafçı, şartları oluştuğunda meydana getirdiği fotoğraf üzerinde fikrî haklara sahip olabilir. Ancak bu hak, fotoğrafta bulunan kişilerin görüntülerini sınırsız biçimde ticari reklamda kullanma yetkisi vermez. Fotoğrafçının eser sahipliğinden doğan hakkı ile kişinin görüntüsü, özel hayatı ve kişisel verileri üzerindeki hakkı birlikte korunur.
Bir çiftin düğün fotoğraflarının çekilmesine rıza göstermesi, bu fotoğrafların reklam amacıyla yayımlanmasına da otomatik olarak rıza gösterildiği anlamına gelmez. Çekim yapılmasına verilen izin, kural olarak fotoğrafların oluşturulması, işlenmesi ve çiftin kullanımına teslim edilmesi amacıyla sınırlıdır. Fotoğrafçının bu görüntüleri sosyal medya reklamına dönüştürmesi, internet sitesinde referans olarak yayımlaması veya ücretli reklam kampanyasında kullanması farklı bir kullanım amacıdır. Bu nedenle fotoğraf çekimine izin verilmiş olması ile fotoğrafın ticari tanıtımda kullanılmasına izin verilmiş olması birbirinden ayrılmalıdır.
Türk Medeni Kanunu’nun 24. maddesi uyarınca kişilik hakkına hukuka aykırı olarak saldırılan kişi, saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilir. Kişinin yüzü, bedensel görünümü, aile yaşamı, düğünü ve özel anları kişilik hakkının koruma alanı içerisindedir. Fotoğrafın reklam amacıyla yayımlanması, kişiyi istemediği bir ticari faaliyetin parçası hâline getirebilir. Özellikle paylaşım, kişinin fotoğrafçıya referans olduğu, işletmeyi tavsiye ettiği veya reklam kampanyasına gönüllü olarak katıldığı izlenimi oluşturuyorsa kişilik hakkına yapılan müdahalenin ağırlığı artabilir.
Türk Medeni Kanunu’nun 25. maddesi kapsamında fotoğrafı izinsiz kullanılan kişi, devam eden saldırının durdurulmasını, saldırı tehlikesinin önlenmesini ve sona ermiş olsa bile etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini talep edebilir. Bunun yanında maddi ve manevi tazminat talep edilmesi, izinsiz kullanım sonucunda elde edilen kazancın vekâletsiz iş görme hükümlerine göre istenmesi ve kararın yayımlanması gibi hukuki yollar da gündeme gelebilir. Dolayısıyla kişinin tek hakkı fotoğrafın kaldırılmasını istemekten ibaret değildir.
Türk Borçlar Kanunu’nun 58. maddesi de kişilik hakkının zedelenmesi nedeniyle manevi tazminat talep edilmesine imkân tanımaktadır. Düğün fotoğraflarının kişinin bilgisi dışında binlerce kişiye gösterilmesi, sponsorlu reklamda kullanılması, aile bireylerinin ve çocukların görüntülerinin paylaşılması, fotoğrafın uzun süre yayında tutulması veya kaldırma talebine rağmen kullanılmaya devam edilmesi manevi zararın değerlendirilmesinde önem taşıyabilir. Mahkeme manevi tazminat miktarını belirlerken kullanımın kapsamını, süresini, ticari niteliğini, erişilen kişi sayısını, tarafların ekonomik durumunu ve ihlalin kişi üzerindeki etkisini birlikte değerlendirebilir.
Fotoğrafların kullanılması Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bakımından da özel olarak korunmaktadır. FSEK’in 86. maddesinde bir kişinin resim veya portresinin, kural olarak o kişinin muvafakati olmadan teşhir edilemeyeceği veya umuma arz edilemeyeceği kabul edilmiştir. Kanunda tarihî ve kamusal nitelikteki bazı olaylar, kamuya mal olmuş kişiler ve kamu yararı taşıyan yayınlar bakımından istisnalar öngörülmüş olsa da sıradan bir çiftin düğün fotoğraflarının fotoğrafçının ticari reklamında kullanılması çoğu zaman bu istisnalar kapsamında değerlendirilemez.
Burada özellikle şu ayrım önemlidir: Fotoğrafın eser niteliğinde olup olmaması, fotoğrafta görünen kişinin görüntüsü üzerindeki korunmayı ortadan kaldırmaz. Fotoğraf estetik ve özgün özellikleri nedeniyle eser sayılıyorsa fotoğrafçı eser sahibi olabilir. Fotoğraf eser niteliğini taşımıyorsa dahi kişinin resminin ve kişilik hakkının korunmasına ilişkin hükümler uygulanabilir. Bu nedenle fotoğrafçının “Telif hakkı bana ait.” savunması tek başına sonuç doğurmaz.
Düğün fotoğrafları aynı zamanda 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bakımından kişisel veri niteliğindedir. Bir kişinin kimliğini belirli veya belirlenebilir hâle getiren yüz görüntüsü kişisel veridir. Fotoğrafın çekilmesi, kaydedilmesi, düzenlenmesi, saklanması, sosyal medya hesabına yüklenmesi, reklam ajansına gönderilmesi ve sponsorlu reklamda yayımlanması ayrı ayrı kişisel veri işleme faaliyetleridir. Bu faaliyetlerin KVKK’da yer alan hukuki işleme şartlarından birine dayanması gerekir.
Düğün çekim sözleşmesinin ifası için fotoğrafların çekilmesi ve düzenlenmesi gerekli olabilir. Ancak aynı fotoğrafların fotoğrafçının reklamında kullanılması, düğün çekim sözleşmesinin yerine getirilmesi için zorunlu değildir. Fotoğrafçı, reklam kullanımını “Sözleşmenin ifası” gerekçesiyle sınırsız biçimde açıklayamaz. Reklam ve pazarlama amacıyla kullanım bakımından çoğu olayda ilgili kişilerin belirli, bilgilendirmeye dayanan ve özgür iradeyle verilmiş açık rızasına ihtiyaç duyulacaktır.
Açık rızanın geçerli olması için kişinin hangi fotoğraflarının, hangi platformlarda, ne kadar süreyle ve hangi amaçla kullanılacağını anlayabilmesi gerekir. “Fotoğraflar her türlü mecrada süresiz kullanılabilir.” şeklindeki çok geniş ve belirsiz kayıtların geçerliliği tartışmalıdır. Kişiye düğün hizmetinden yararlanabilmesi için reklam iznini kabul etmesinin zorunlu tutulması da rızanın özgür iradeyle verilip verilmediği bakımından sorun doğurabilir. Fotoğrafçı, reklam izninin verildiğini ileri sürüyorsa bu iznin varlığını ve kapsamını ispatlayabilmelidir.
Sözleşmede “Fotoğrafçı çekilen görüntüleri portföyünde kullanabilir.” şeklinde bir hüküm bulunması hâlinde de her kullanım otomatik olarak hukuka uygun sayılmaz. Portföy kullanımı ile milyonlarca kişiye gösterilebilecek ücretli sosyal medya reklamı aynı kapsamda olmayabilir. Kullanılan platform, reklamın hedef kitlesi, fotoğrafın hangi mesajla sunulduğu ve verilen iznin kapsamı ayrıca değerlendirilmelidir. İzin yalnızca internet sitesindeki portföy sayfası için verilmişse fotoğrafın billboard, broşür veya sponsorlu Instagram reklamında kullanılması rızanın sınırını aşabilir.
Rıza eşlerden yalnızca biri tarafından verilmişse diğer eşin durumu ayrıca incelenmelidir. Her kişi kendi görüntüsü ve kişisel verileri üzerinde hak sahibidir. Damat, gelinin fotoğrafının reklamda kullanılması için tek başına izin veremez; gelin de damat adına sınırsız bir kullanım yetkisi tanıyamaz. Fotoğrafta aile bireyleri, davetliler veya çocuklar bulunuyorsa onların görüntüleri bakımından da ayrı bir değerlendirme yapılmalıdır. Özellikle çocukların görüntülerinin ticari reklamda kullanılması çok daha sıkı bir koruma gerektirir.
Fotoğrafçının görüntüleri yalnızca kendi hesabında değil, anlaşmalı düğün salonuna, organizasyon şirketine, makyaj salonuna, reklam ajansına veya başka işletmelere vermesi de kişisel veri aktarımı niteliğindedir. Fotoğrafın çekilmesine izin verilmiş olması, üçüncü şirketlere reklam amacıyla aktarılmasına izin verildiği anlamına gelmez. Fotoğrafçı, verileri hangi alıcılara ve hangi amaçlarla aktardığını ilgili kişilere açıklamak, uygun hukuki sebebe dayanmak ve gerekli teknik ve idari güvenlik tedbirlerini almak zorundadır.
Fotoğrafların yabancı sosyal medya ve bulut hizmetlerine yüklenmesi hâlinde kişisel verilerin yurt dışına aktarılmasına ilişkin hükümler de gündeme gelebilir. Kullanılan platformun sunucularının yurt dışında bulunması, reklam ajansının yabancı bir hizmet sağlayıcı kullanması veya fotoğrafların yurt dışındaki bulut sistemlerinde saklanması hâlinde KVKK’daki yurt dışına aktarım kurallarının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Fotoğrafçıya verilen rızanın sonradan geri alınması da mümkündür. Kişi, fotoğrafının gelecekte reklam amacıyla kullanılmasını istemediğini açıkça bildirebilir. Rızanın geri alınması, geri alma tarihinden önce hukuka uygun olarak yapılmış işlemleri kendiliğinden hukuka aykırı hâle getirmez; ancak geleceğe yönelik veri işleme faaliyetinin devam edip edemeyeceği yeniden değerlendirilmelidir. Fotoğrafçının “Bir kere izin verdiniz, artık ömür boyu kullanabilirim.” şeklindeki yaklaşımı hukuken doğru değildir.
Fotoğraflar izinsiz yayımlandığında ilk yapılması gereken işlem, ihlalin delillendirilmesidir. Paylaşım hemen kaldırılabileceği için yalnızca telefon ekranından bir görüntü almakla yetinilmemelidir. Paylaşımın bağlantısı, hesabın kullanıcı adı, yayımlanma tarihi, reklam metni, görüntülenme ve etkileşim sayıları, sponsorlu reklam ibareleri ve paylaşımın bulunduğu tüm platformlar kayıt altına alınmalıdır. Mümkünse noter aracılığıyla internet içeriği tespit ettirilmeli veya elektronik delilin kaynağını, tarihini ve URL bilgisini gösterecek güvenilir tespit yöntemlerinden yararlanılmalıdır.
Instagram, Facebook veya diğer platformlarda paylaşımın ekran görüntüsünün alınması önemlidir; ancak hesap adının ve bağlantının görünmediği, tarihi belli olmayan veya üzerinde oynama yapılması mümkün tek bir ekran görüntüsü her zaman yeterli olmayabilir. Fotoğrafçı paylaşımı inkâr ederse platform kayıtları, reklam kampanyası verileri, işletmenin sosyal medya yönetim paneli, internet sitesi logları ve tanık anlatımları gündeme gelebilir.
Taraflar arasındaki düğün fotoğrafçılığı sözleşmesi de temel delillerden biridir. Sözleşmede reklam kullanımına ilişkin açık bir hüküm bulunup bulunmadığı, rızanın ayrı olarak alınıp alınmadığı, kullanımın hangi mecralarla ve ne kadar süreyle sınırlandırıldığı incelenmelidir. WhatsApp konuşmaları, e-postalar, teklif formları, ödeme dekontları, faturalar ve fotoğrafçının fotoğrafları nerede kullanacağını açıkladığı mesajlar da delil niteliği taşıyabilir.
Fotoğrafın kaldırılması için öncelikle fotoğrafçıya veya işletmeye yazılı bir başvuru yapılabilir. Başvuruda hangi fotoğrafların hangi platformlardan kaldırılmasının istendiği açıkça belirtilmeli, reklam kullanımına izin verilmediği veya verilen iznin geri alındığı bildirilmeli, fotoğrafların üçüncü kişilere aktarılıp aktarılmadığı sorulmalı ve başka mecralarda bulunan kopyalarının da silinmesi talep edilmelidir. Sadece sosyal medya gönderisinin görünmez hâle getirilmesi yeterli olmayabilir; reklam kampanyasında, internet sitesinde, arşivde veya üçüncü kişilerin hesaplarında bulunan kopyalar da araştırılmalıdır.
KVKK’nın 11. maddesi uyarınca ilgili kişi, kişisel verilerinin işlenip işlenmediğini öğrenme, işlenmişse buna ilişkin bilgi talep etme, işleme amacını ve amacına uygun kullanılıp kullanılmadığını öğrenme, verilerin aktarıldığı üçüncü kişileri bilme, şartları oluştuğunda silme veya yok etme isteme ve hukuka aykırı işleme nedeniyle zarara uğraması hâlinde zararın giderilmesini talep etme haklarına sahiptir.
Veri sorumlusuna yapılacak başvuruya süresi içerisinde cevap verilmez, verilen cevap yetersiz bulunur veya talep reddedilirse Kişisel Verileri Koruma Kuruluna şikâyet yolu değerlendirilebilir. Kurul, veri işleme faaliyetinin hukuka aykırı olduğuna karar verirse fotoğrafların kaldırılması ve silinmesi yönünde talimat verebilir; ayrıca Kanun’daki şartları oluşmuşsa veri sorumlusu hakkında idari para cezasına hükmedebilir. KVKK başvurusu kişilik hakkına dayalı tazminat davası açılmasına engel değildir.
Fotoğrafın yayımlanmasının devam etmesi hâlinde mahkemeden ihtiyati tedbir talep edilmesi de mümkündür. İçeriğin yayında kaldığı her gün ihlalin büyümesine ve yeni kişilere ulaşmasına neden oluyorsa yargılama sonuna kadar fotoğrafın kullanılmasının durdurulması, reklam kampanyasının kapatılması ve belirli içeriklerin erişimden çıkarılması istenebilir. Tedbir kararı verilip verilmeyeceği, yaklaşık ispatın sağlanmasına, ihlalin ağırlığına ve gecikme nedeniyle doğabilecek zarara göre belirlenir.
Düğün fotoğrafçılığı hizmeti bir tüketici işlemi niteliğindeyse 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun da gündeme gelebilir. Fotoğrafçının sözleşmeye aykırı biçimde görüntüleri reklamda kullanması, hizmetin sözleşmede kararlaştırılan şekilde ifa edilmediği iddiasına yol açabilir. Uyuşmazlığın parasal değeri ve talebin niteliğine göre tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi görevli olabilir. Ancak kişilik hakkı, FSEK ve KVKK’ya dayalı talepler bakımından görevli merci her talebin hukuki dayanağına göre ayrıca belirlenmelidir.
Fotoğrafçının davranışı bazı olaylarda ceza hukuku bakımından da değerlendirilir. Türk Ceza Kanunu’nun 134. maddesinde özel hayatın gizliliğini ihlal, 135 ve devamındaki maddelerde ise kişisel verilerin hukuka aykırı kaydedilmesi, verilmesi veya ele geçirilmesi suçları düzenlenmiştir. Ancak her izinsiz reklam kullanımı otomatik olarak belirli bir suçun oluştuğu anlamına gelmez. Fotoğrafın nerede çekildiği, özel hayat alanına ilişkin olup olmadığı, ilk çekimin rızaya dayanıp dayanmadığı, görüntünün kime aktarıldığı ve nasıl yayımlandığı somut olay özelinde incelenmelidir.
Örneğin düğün salonunda herkesin görebildiği biçimde çekilen sıradan bir fotoğraf ile gelin hazırlık odasında, evde veya mahrem bir ortamda çekilen görüntüler aynı şekilde değerlendirilemez. Mahrem nitelikteki fotoğrafların yayımlanması özel hayatın gizliliğine yönelik çok daha ağır bir müdahale oluşturabilir. Fotoğrafın aşağılayıcı bir metinle, yanıltıcı bir reklamla veya kişinin itibarına zarar verecek bağlamda kullanılması hâlinde başka hukuki ve cezai sorumluluklar da gündeme gelebilir.
Düğün fotoğraflarının fotoğrafçının portföyünde yer alması ile açıkça ticari reklam kampanyasına dönüştürülmesi arasında da ağırlık farkı bulunmaktadır. Fotoğrafçının internet sitesinde yalnızca örnek çekim olarak gösterdiği sınırlı bir kullanım dahi rıza yoksa hukuki sorun doğurabilir; ancak görüntünün sponsorlu reklamlarda, billboardlarda, kataloglarda ve başka işletmelerin tanıtımlarında kullanılması ihlalin kapsamını ve tazminat miktarını artırabilecek bir unsur olabilir.
Fotoğrafçının paylaşımı daha sonra kaldırması, önceki kullanımı tamamen ortadan kaldırmaz. Fotoğraf belirli bir süre reklamda kullanılmış, ticari fayda elde edilmiş ve çok sayıda kişiye gösterilmişse paylaşımın kaldırılması yalnızca devam eden ihlali sona erdirebilir. Daha önce gerçekleşen kişilik hakkı ihlali, veri işleme faaliyeti ve doğmuş zararlar bakımından hukuki talepler devam edebilir.
Maddi tazminat bakımından kişinin gerçek zararını ortaya koyması gerekir. Kişi normalde görüntüsünün reklamda kullanılmasına belirli bir bedel karşılığında izin verecekse, fotoğrafçının ücretsiz biçimde ticari fayda sağlaması maddi talebin değerlendirilmesinde dikkate alınabilir. Ayrıca izinsiz kullanım nedeniyle kişinin iş, aile veya sosyal yaşamında somut ekonomik zarar doğmuşsa bunlar da talep edilebilir.
Manevi tazminat bakımından ise yalnızca ekonomik zarar aranmaz. Kişinin özel anlarının iradesi dışında paylaşılması nedeniyle yaşadığı üzüntü, mahcubiyet, özel hayatına müdahale hissi ve görüntüsünün ticari meta hâline getirilmesi manevi zarar değerlendirmesine konu olabilir. Ancak tazminatın amacı zenginleşme sağlamak değil, ihlal nedeniyle bozulan manevi dengeyi belirli ölçüde gidermektir.
Fotoğrafçının sorumluluğu yanında düğün salonunun, organizasyon şirketinin veya reklam ajansının sorumluluğu da gündeme gelebilir. Fotoğrafları kendi reklamında kullanan, paylaşımı talep eden veya yayımlayan her kişi ve işletmenin olaydaki rolü ayrı ayrı incelenir. “Fotoğrafı bize fotoğrafçı verdi.” savunması, kullanan işletmenin gerekli izinlerin bulunup bulunmadığını araştırma yükümlülüğünü her durumda ortadan kaldırmayabilir.
Fotoğrafçı bir şirket bünyesinde çalışıyorsa veri sorumlusunun kim olduğu da belirlenmelidir. Fotoğrafların kullanım amaçlarını ve vasıtalarını şirket belirliyorsa KVKK bakımından veri sorumlusu şirket olabilir. Fotoğrafçı kendi adına ve kendi hesabı için hareket ediyorsa veri sorumluluğu doğrudan fotoğrafçıya ait olabilir. Reklam ajansı veya sosyal medya yöneticisi de faaliyetteki yetkisine göre veri işleyen ya da ayrı veri sorumlusu olarak değerlendirilebilir.
Sonuç olarak düğün fotoğrafçısının görüntüleri çekmiş olması, bu fotoğrafları istediği yerde ve istediği süreyle reklam amacıyla kullanabileceği anlamına gelmez. Fotoğrafçının eser sahipliğinden doğan hakları ile fotoğraftaki kişilerin görüntü, özel hayat ve kişisel verileri üzerindeki hakları birbirinden farklıdır. Çekime izin verilmesi, reklam kullanımına sınırsız izin verildiği şeklinde yorumlanamaz.
Düğün fotoğrafları izinsiz biçimde reklamda kullanılan kişi, içeriğin kaldırılmasını, gelecekteki kullanımın önlenmesini, verilerin silinmesini, üçüncü kişilere yapılan aktarımların açıklanmasını, şartları oluştuğunda maddi ve manevi tazminat ödenmesini ve ticari kullanımdan elde edilen kazancın iadesini talep edebilir. KVKK başvurusu, Kişisel Verileri Koruma Kuruluna şikâyet, ihtiyati tedbir, kişilik hakkına dayalı dava ve somut olayın özelliklerine göre ceza soruşturması birlikte değerlendirilebilir.
Böyle bir ihlal fark edildiğinde paylaşımın kaldırılmasını istemeden önce delillerin güvence altına alınması son derece önemlidir. URL bilgileri, ekran görüntüleri, reklam metinleri, sözleşme, mesajlar, ödeme kayıtları ve paylaşımın ulaştığı kitleye ilişkin veriler korunmalıdır. Çünkü fotoğrafın birkaç dakika içinde silinmesi, daha sonra izinsiz kullanımı ispatlamayı güçleştirebilir. Düğün fotoğrafı bir hizmetin sonucudur; kişinin özel yaşamı ve görüntüsü ise bu hizmetin karşılığında fotoğrafçıya devredilmiş bir reklam malzemesi değildir.
